سفر «ولادیمیر پوتین» به چین؛ اهداف و اهمیت راهبردی

یادداشت مهمان، احسان موحدیان: ولادیمیر پوتین سفر ۲ روزه خود را به چین را آغاز کرده است. این سفر به مناسبت بیست و پنجمین سالگرد امضای معاهده حسن همجواری، دوستی و همکاری بین دو کشور انجام می شود. مسکو و پکن آماده امضای حدود ۴۰ توافقنامه از جمله اسنادی با هدف تحقق نظم چندقطبی جهانی هستند.

موضوع اصلی مذاکرات، اجرای طرح‌های مشترک در زمینه صادرات گاز ال ان جی روسیه به چین، توسعه خطوط لوله موجود برای انتقال نفت و همچنین ایجاد سازوکارهای جدید تعامل مالی بین روسیه و چین خواهد بود. البته دو طرف اسنادی را برای گسترش همکاری در حوزه فناوری هسته ای، فناوری اطلاعات، گردشگری و غیره نیز امضا خواهند کرد.

۳۹ نفر از مقامات برجسته روسیه در مذاکرات با طرف چینی شرکت دارند. هیئت روسی علاوه بر پوتین شامل دنیس مانتوروف، معاون اول نخست وزیر؛ تاتیانا گولیکووا، الکساندر نواک، یوری تروتنف و دمیتری چرنیشنکو، معاونان نخست وزیر و الویرا نابیولینا، رئیس بانک مرکزی خواهد بود.

علاوه بر این، ۸ وزیر از جمله سرگئی لاوروف، اوکسانا لوت، اولگا لیوبیمووا، آندری نیکیتین، ماکسیم رشتنیکوف، آنتون سیلوانوف، ایرک فایزولین و والری فالکوف وزرای امور خارجه، کشاورزی، فرهنگ، حمل و نقل، توسعه اقتصادی، امور مالی، ساخت و ساز و آموزش و علوم روسیه به چین سفر می کنند. همچنین روسای بانک های وی تی بی و اسبربانک، سازمان فضایی فدرال روسیه موسوم به روسکوسموس، شرکت های نفتی، روس اتم و سرویس اطلاعات خارجی این کشور نیز آنها را همراهی می کنند. استانداران چندین ایالت و نمایندگانی از آژانسهای خبری و دانشگاهها نیز در مذاکرات شرکت خواهند داشت.

امضای دو سند کلیدی

مسکو و پکن در این سفر دو سند کلیدی و اساسی را امضا کردند. اولین سند، بیانیه مشترک در مورد شکل گیری جهان چندقطبی و روابط بین المللی از نوع جدید است. دیدگاه دو کشور در مورد دستور کار جهانی تقریباً کاملاً همسو است. بر همین اساس اعلام شد سطح روابط دو کشور به مرحله جدیدی رسیده است.

دو طرف در این سند با اشاره به تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران اعلام کردند اتفاق نظر دارند که این حملات، ناقض حقوق بین‌الملل و اصول اساسی روابط بین‌الملل است و به‌طور جدی ثبات در خاورمیانه را تضعیف می‌کند. مسکو و پکن بر ضرورت بازگشت هرچه سریع‌تر طرف‌های درگیر در جنگ به گفت‌وگو و مذاکرات با هدف جلوگیری از گسترش دامنه درگیری به فراتر از منطقه، تأکید کردند. آنها همچنین از جامعه بین‌المللی خواستند موضعی عینی و بی‌طرفانه اتخاذ کند، به کاهش تنش‌ها در منطقه غرب آسیا کمک کند و به‌طور مشترک از اصول بنیادی روابط بین‌الملل حفاظت کند.

پیش‌تر، شی به پوتین گفت که اوضاع خاورمیانه در مرحله‌ای حساس و تعیین‌کننده قرار دارد. رئیس‌جمهور چین تاکید کرد که خصومت‌ها باید فوراً متوقف شود و از سرگیری جنگ علیه ایران را غیرقابل‎‌قبول خواند. شی همچنین دستیابی سریع به آتش‌بس را عامل کاهش موانع پیش‌روی تأمین انرژی و تجارت بین‌المللی دانست.

سند دوم ماهیت دوجانبه دارد: بیانیه مشترک در مورد تقویت بیشتر مشارکت جامع و همکاری راهبردی و همچنین تعمیق روابط بر مبنای حسن همجواری، دوستی و همکاری. پیش بینی میشود که این سند برای توسعه آینده روابط روسیه و چین تعیین کننده باشد.

اما این سفر به همینجا ختم نمی شود. با امضای توافقنامه های دیگری مشارکت دو طرف در زمینه های تجارت، آموزش، فرهنگ و حمل ونقل افزایش خواهد یافت. همکاری های دو طرف در بخش انرژی نیز به طور جداگانه مورد بحث قرار خواهد گرفت.

در این سفر نمایندگان شرکتهای مختلف درگیر در پروژه های مشترک برای مذاکرات در بخش نفت و گاز گفتگوهای خود را ادامه خواهند داد. خود پوتین دو هفته قبل از توافقهای مهمی در این زمینه خبر داده بود. او به خبرنگاران گفته بود: در اصل، ما در سطح بالایی از توافق هستیم تا گامی جدی و بسیار مهمی در حوزه همکاری در بخش گاز و نفت برداریم.

به نظر می رسد روسیه و چین در حال طی کردن یک مسیر راهبردی برای تقویت حاکمیت تمدنهای مستقل و خودبنیاد خود هستند. درک ضرورت گذار به یک جهان چندقطبی برای مدت طولانی سنگ بنای دوستی این کشور بوده و خواهد بود. اکنون مسکو و پکن در تلاشند تا اصول مفهومی نظم جدیدی را تدوین نمایند که در بیانیه مشترک درباره جهان چندقطبی گنجانده شده است.

البته، هنوز برخی اختلاف نظرها بین دو کشور در مورد اینکه نظام بین المللی آینده دقیقاً چگونه باید باشد، وجود دارد. اما اینها تنها بحث هایی بر سر جزئیات هستند و درک دو طرف از روندهای کنونی تا حد زیادی مشترک است.

فرای این موضوعات، بحث در مورد همکاریهای اقتصادی نقش مهمی در سفر پیش رو ایفا خواهد کرد. موفقیت های دو طرف در این حوزه در حال حاضر غیرقابل انکار است. گردش تجاری بین دو کشور به ۲۴۰ میلیارد دلار رسیده است. افزایش استفاده از سیستمهای پرداخت ملی برای تسویه حسابهای متقابل می تواند این شاخص را تقویت کند.

همکاری مشترک در حوزه انرژی

در میان مباحث اقتصادی، انرژی به موضوع اصلی این سفر تبدیل شد. ترکیب هیئت روسی خود گویای همه چیز است. مدیران شرکت های گازپروم، روس نفت و نوواتک به چین سفر می کنند. اصلی ترین چیزی که همه منتظر آن هستند، امضای قرارداد تجاری برای عرضه گاز به چین از طریق خط لوله «قدرت سیبری-۲» است که محقق شد.

اما چرا در این سفر توجه قابل توجهی نیز به پروژه خط لوله قدرت سیبری-۲ معطوف شده؟ علت آن است که تداوم بی ثباتی در غرب آسیا خطر ایجاد تنش در بازار گاز را به همراه دارد. چین نیز به عنوان یک ابرقدرت، در تلاش است تا تمام خطرات احتمالی را برای خود به حداقل برساند. همکاری با مسکو در این زمینه تضمین کننده ثبات در عرصه تامین انرژی است. خط لوله «قدرت سیبری – ۲» با طول بیش از ۴ هزار کیلومتر، از میادین گازی غرب سیبری آغاز شده و پس از عبور از خاک مغولستان به چین خواهد رسید.

انتظار می‌رود این پروژه پس از تکمیل، سالانه ۵۰ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی به چین تحویل دهد که تقریباً نیمی از کاهش صادرات گاز روسیه به اروپا پس از درگیری روسیه و اوکراین را جبران می‌کند.

یادداشت تعهدآور حقوقی برای اجرای این پروژه سال گذشته امضا شده بود، اما ساخت و ساز تنها پس از انعقاد توافقنامه تجاری آغاز خواهد شد. اگر قرارداد مذکور این بار هم امضا نشود، طرفین می توانند در مورد امضای آن در مجمع اقتصادی سنت پترزبورگ به توافق برسند.

وضعیت بین المللی کنونی چین را به تسریع این روندها تشویق می کند. حملات به تانکرها، بسته شدن تنگه هرمز و ناپایداری کلی در غرب آسیا و آفریقا باعث شده فعلا خطوط لوله روسیه مطمئن ترین روش برای تحویل منابع انرژی باقی بمانند. هر چند تثبیت شرایط به نفع ایران در غرب آسیا، وضعیت بازار را متحول خواهد کرد.

پیش بینی می شود خود خط لوله ظرف پنج سال ساخته شود و تا آن زمان کمبود گاز در چین ممکن است بسیار جدی تر شود. رقابت چین با ایالات متحده نیز تا آن زمان شدت خواهد گرفت و آمریکایی ها به طور قطع تلاشهای جدیدی برای مسدود کردن دسترسی چین به منابع انجام خواهند داد. لذا روسیه در تلاش است تا امضای قرارداد یادشده را در راستای تحقق منافع راهبردی پکن تصویرسازی کند.

همچنین پیش بینی می شود از طریق خط لوله موجود «قدرت سیبری ۱»، عرضه سالانه گاز از ۳۸ میلیارد متر مکعب به ۴۴ میلیارد متر مکعب افزایش ‌یابد. انتظار می‌رود صادرات سالانه گاز روسیه به چین با خطوط لوله از مرز ۱۰۰ میلیارد متر مکعب فراتر رود.

همکاری ها در زمینه صادرات ال ان جی روسیه به چین نیز جدی تر خواهد شد. تا همین اواخر، نفت کشهای مربوط به پروژه آرکتیک ال ان جی – ۲ عملاً به مدت یک سال در سواحل چین زمین گیر شده و پذیرفته نمی شدند. تنها در سال ۲۰۲۵ بود که چین ترمینال جداگانه ای برای دریافت محصولات تحت تحریم روسیه اختصاص داد و اکنون باید منتظر طی شدن گام های بعدی بود. وظیفه این نفت کش ها ذخیره‌سازی گاز تولیدی پروژه تحریم‌شده مذکور است؛ پروژه‌ای که به دلیل شرایط اقلیمی و یخ‌بندان بودن مسیرهای شمالی، تنها از طریق کشتی‌های یخ‌شکن قابل دسترسی است.

اولین گام، ساخت مشترک نفتکشهای کلاس قطبی توسط چین و روسیه است، زیرا کمبود همین کشتی ها اجازه افزایش انتقال محموله های پروژه آرکتیک الانجی – ۲ را نمی دهد. دوم گام، گسترش زیرساختهای پذیرش است و چین باید ترمینال های اضافی را برای حجم فزاینده محموله ها اختصاص دهد.

موضوع دیگر از سرگیری ارسال قطعات و ابزارآلات چینی برای گسترش مراکز بارگیری گاز ال ان جی روسیه است. پیش از این، چین آنها را در کارخانه های کشتی سازی خود مونتاژ کرده و ابتدا برای نصب در پروژه یامال ال ان جی به قطب شمال و سپس به بلوکامنکا (منطقه مورمانسک) برای نصب در پروژه آرکتیک الانجی – ۲ می فرستاد، جایی که آنها بر روی سکوهای بتن آرمه نصب می شدند. مراحل اول و دوم زیرساخت های مورد نیاز دقیقاً به همین ترتیب ساخته شدند.

اگر چین این رویه را از سر بگیرد، میتوان تولید سکوها را در بلوکامنکا بیشتر کرد و مرحله سوم پروژه را تکمیل نمود. بدون تجهیزات چینی این کار برای روسیه ممکن نیست. اگر کمبود نفتکش های کلاس قطبی ادامه یابد، روسیه احتمالا برای افزایش تولید ال ان جی در قطب شمال بر منطقه مورمانسک متمرکز خواهد شد که شرایط بهتری دارد.

در رابطه با روس نفت، ممکن است بحث افزایش عرضه نفت و حتی ساخت یک خط لوله جدید انتقال نفت از روسیه به چین مطرح شود. پکن به حجم اضافی انرژی و مسکو به بازارهای جدید فروش نیاز دارد و در اینجا منافع دو طرف کاملاً همسو است.

هر دو طرف درک می کنند که صادرات نفت از طریق خط لوله به طور قابل توجهی ارزان تر از مسیر دریایی است. زیرا فقط برای پرداخت کرایه و بیمه کشتی ها بیش از ۲۰ دلار در هر بشکه هزینه می شود. از سوی دیگر مسیر خشکی از مزاحمت های احتمالی دولت آمریکا نیز در امان است.

گسترش همکاری های مالی با بی توجهی به تهدید آمریکا

به دنبال توافقات در بخش انرژی، ممکن است یک پیشرفت در حوزه مالی نیز رخ دهد. بی اعتنایی اخیر چین به اعمال تحریم‌های ایالات متحده علیه پنج شرکت روسی، فرصت های بزرگی را برای مسکو و پکن فراهم می کند.

پیش از این، شرکت های چینی با احتیاط با روسیه تجارت می کردند و از تحریمهای ثانویه آمریکا می ترسیدند که این امر به طور قابل توجهی همکاریهای دوجانبه را محدود می کرد. اکنون این مانع به طور رسمی برداشته شده و شرکتهای محلی چینی فرصت کار با شرکای روسی را بدون تهدید و نگرانی از مداخله خارجی پیدا خواهند کرد.

در این زمینه، حضور الویرا نابیولینا، رئیس بانک مرکزی روسیه و همچنین رؤسای تعدادی از شرکتهای دولتی در هیئت نمایندگی مسکو در پکن قابل توجه است. کاملاً محتمل است که در مورد تراکنش های مالی و سازوکارهای اجرای آنها در شرایط جدید یبن دو طرف بحث شود. پیش بینی توافقات خاص دشوار است، اما نفس حضور چنین افرادی در هیئت نمایندگی دو طرف، از جدیت نیت هر دو طرف حکایت دارد. حضور مستقیم رئیس بانک مرکزی روسیه در یک سفر خارجی پوتین، بسیار غیرعادی محسوب می‌شود و نشان از عزم جدی مسکو برای گره‌گشایی از مسائل مالی و زیربنایی در بالاترین سطح دارد.

پیش از این سفر، سهم ارزهای ملی در تسویه‌حساب‌های تجاری بین ۲ کشور به ۹۵ تا ۹۹ درصد رسیده بود. ولادیمیر پوتین نیز در جریان این سفر تأکید کرد که تقریباً تمام معاملات تجاری فیمابین اکنون با روبل و یوان انجام می‌شود. این تغییر عظیم، یک نیاز استراتژیک برای روسیه است. با قطع دسترسی روسیه از سیستم سوئیفت توسط غرب، سیستم پرداخت مبتنی بر یوان به یک ابزار حیاتی مالی برای ادامه تجارت بین‌المللی این کشور تبدیل شده است.

فراتر از تسویه‌حساب با ارزهای ملی، دو کشور در حال ایجاد و توسعه زیرساخت‌های مالی موازی برای استقلال بیشتر از نظام غرب هستند. هدف دو کشور، برقراری ارتباط عمیق و مستقیم بین نظام‌های پرداخت خود است. عملاً، روسیه در تلاش است تا سیستم پیام‌رسانی مالی خود (SPFS) را به سیستم پرداخت کراس‌بوردی چین (CIPS) متصل کند تا کانال مالی مستقلی از سوئیفت ایجاد شود.

دستور کار این سفر شامل بحث در مورد سازگار کردن ارزهای دیجیتال بانک مرکزی دو کشور نیز بوده است. موضوع قابلیت هم‌کنش‌پذیری میان روبل دیجیتال روسیه و یوان دیجیتال چین در این مذاکرات مطرح بوده و تلاش برای پایان دادن به سلطه دلار از مرحله ایده گذر کرده و وارد مرحله عملیاتی‌ شده است. لازم به ذکر است که یوان دیجیتال چین در رقابت جهانی پیشتاز است، در حالی که روبل دیجیتال روسیه با سرعت کمتری در حال توسعه است.