عارفی که هویت ایرانیان را با معنویت پیوند زد
رئیس آکادمی مطالعات ایرانی لندن گفت: معنویت در مکتب شیخ صفی الدین به معنای کنارهگیری از جامعه نیست، بلکه حضور مسئولانه در میان مردم و انجام درست وظایف اجتماعی...
به گزارش خبرنگار مهر، همزمان با فرارسیدن روز بزرگداشت شیخ صفیالدین اردبیلی، به همت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی آیین بزرگداشت این عارف و شخصیت برجسته تاریخ و فرهنگ ایران، عصر روز یکشنبه چهارم مرداد ۱۴۰۵ در فضای مجازی برگزار شد.
محمود شالویی رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در این مراسم اظهار کرد: اولیای الهی جهان را از منظری دیگر میبینند و دل آنان به نور الهی روشن شده است. از اینرو، شناخت حقیقت وجودی آنان برای کسانی که تنها به ظاهر زندگی آنان مینگرند، آسان نیست.
وی با استناد به ابیاتی از مثنوی معنوی مولانا، افزود: اولیای الهی با تزکیه نفس و پشت سر گذاشتن همه امیال نفسانی، به مقام قرب الهی رسیدهاند و درون آنان جلوهگاه نور حق شده است؛ نوری که با روشناییهای ظاهری این جهان تفاوتی بنیادین دارد.
رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی تصریح کرد: نور خورشید، تنها ظاهر را روشن میکند، اما آنچه درون انسان را نورانی میسازد، همان نور الهی است که در جان اولیای خدا تجلی یافته و آنان را به سرچشمه هدایت برای دیگران تبدیل کرده است.
وی ادامه داد: کسانی که به چنین مقامی دست یافتهاند، نه با تلاش صرف، بلکه به لطف و عنایت الهی به این مرتبه نائل شدهاند و از همین رو در آموزههای دینی، مردم به بهرهگیری از وجود آنان و قرار گرفتن در سایه هدایتشان دعوت شدهاند.
شالویی با اشاره به جایگاه عرفانی و معنوی اولیای الهی، خاطرنشان کرد: این بزرگان با عبور از مراتب مختلف معرفت، به حقیقتی دست یافتهاند که آنان را واسطهای میان عالم خاک و افلاک ساخته و از همین منظر، آثار و سخنان آنان همچنان الهامبخش نسلهای مختلف است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، شیخ صفیالدین اردبیلی را از برجستهترین پیران طریقت و از نامدارترین چهرههای عرفانی ایران دانست و گفت: اردبیل از دیرباز خاستگاه عالمان، عارفان و اندیشمندانی بزرگ بوده و شخصیتهایی همچون شیخ صفیالدین، مقدس اردبیلی و محقق اردبیلی، هر یک بخشی از هویت علمی و معنوی این سرزمین را شکل دادهاند.
رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی با یادکرد از مرحوم آیتالله علی مشکینی افزود: آن عالم ربانی با شیوه خاص خود در موعظه و دعوت مردم به تقوا، نمونهای از عالمانی بود که سخنانشان از دل برمیآمد و بر دل مینشست و مخاطبان را به تأمل در مسیر بندگی و معرفت فرا میخواند.
وی تأکید کرد: یادآوری نام و سیره این بزرگان، نه از آن روست که آنان به یاد ما نیازمند باشند، بلکه جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند بهرهگیری از تجربههای معنوی و معرفتی آنان است تا راه عبور از دشواریهای زندگی را بهتر بشناسد.
استمرار آثار و برکات معنوی فرهنگی شیخ صفی الدین در طول تاریخ
شالویی در ادامه با اشاره به جایگاه ممتاز شیخ صفیالدین اردبیلی در تاریخ ایران، اظهار کرد: این عارف بزرگ نه تنها در روزگار خود منشأ آثار و برکات فراوان بود، بلکه تأثیر معنوی و فرهنگی او در قرنهای بعد نیز استمرار یافت و سلسلهای از اندیشه و معنویت را در این سرزمین پایهگذاری کرد.
وی افزود: سرزمین ایران در جایجای خود، از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب، خاستگاه شخصیتهایی بوده است که نه تنها بر فرهنگ ایران، بلکه بر تمدن اسلامی و جهان تأثیر گذاشتهاند و شیخ صفیالدین اردبیلی یکی از برجستهترین این چهرههاست.
وی در پایان تصریح کرد: معرفی هرچه بیشتر این بزرگان، بهویژه برای نسل جوان، زمینه آشنایی عمیقتر جامعه با میراث فرهنگی و معنوی ایران را فراهم میآورد و میتواند چراغ راه آینده باشد. امیدواریم خداوند توفیق بهرهگیری از سیره و اندیشه این بزرگان را بیش از پیش نصیب همگان فرماید.
ایستادگی شیخ صفی الدین در برابر صوفیان دروغین
منوچهر صدوقیسها مدرس و پژوهشگر حکمت و عرفان اسلامی در این مراسم طی سخنانی با تأکید بر ضرورت تفکیک میان دو مفهوم «عرفان» و «تصوف» اظهار کرد: این دو عنوان، اگرچه ارتباط و تعامل فراوانی با یکدیگر دارند، اما مترادف نیستند و هر یک موضوع، مبادی و مسائل خاص خود را دارند. از همین رو، شیخ صفیالدین را باید از بزرگترین مشایخ تصوف حقیقی ایران دانست.
وی با بیان اینکه تصوف حقیقتی ریشهدار در فرهنگ اسلامی است، افزود: برخلاف دیدگاهی که منشأ تصوف اسلامی را بیرون از اسلام میداند، این حقیقت از صدر اسلام و همزمان با نزول قرآن کریم در فرهنگ اسلامی حضور داشته و یکی از ارکان مهم این فرهنگ به شمار میآید.
صدوقیسها با استناد به کتاب «صفوه الصفا»گفت: شیخ صفیالدین در کنار تبیین مبانی تصوف، با صراحت در برابر صوفیان دروغین ایستادگی میکرد. او کسانی را که تنها ظاهر صوفیانه داشتند اما در باطن مردم را گمراه میکردند، به گرگی تشبیه میکند که در لباس میش وارد گله شده است تا به آن آسیب برساند.
وی ادامه داد: از نگاه شیخ صفی، کسانی که دین و معنویت را وسیله معاش و کسب منفعت قرار میدهند، بزرگترین آسیب را به حقیقت تصوف وارد میکنند و به همین دلیل، او همواره بر پالایش این مسیر از مدعیان تأکید داشت.
مولف کتاب«تاریخ حکماو عرفای متأخر بر ملاصدرا» با اشاره به بخش دیگری از سخنان شیخ صفی درباره «ذکر» گفت: شیخ صفی معتقد بود مخالفت با ذکر الهی، برخاسته از بیماری نفس انسان است؛ زیرا ذکر، نورانیتی ایجاد میکند که عیبهای نفس را آشکار میسازد و کسانی که خواهان پنهان ماندن این کاستیها هستند، با ذکر و اهل ذکر مخالفت میکنند.
صدوقیسها در ادامه به جایگاه علمی شیخ صفی نیز پرداخت و اظهار کرد: یکی از نکات مهم اندیشه او، تبیین دقیق مراحل سیر و سلوک معنوی است. شیخ صفی در بیان مراتب سلوک، بر «سیر الیالله»، «سیر فیالله» و «سیر معالله» تأکید میکند و این بیان، نشاندهنده عمق معرفت و جایگاه علمی او در حوزه عرفان اسلامی است.
وی در پایان خاطرنشان کرد: شیخ صفیالدین اردبیلی نهتنها یکی از بزرگترین مشایخ تصوف ایران، بلکه اندیشمندی دقیقالنظر بود که با دفاع از حقیقت، نقد انحرافها و تبیین مبانی اصیل سلوک، میراثی ماندگار در تاریخ عرفان اسلامی بر جای گذاشت.
صفی الدین اردبیلی و پیامآوری برای انسان امروز
در ادامه سید سلمان صفوی رئیس آکادمی مطالعات ایرانی لندن به ایراد سخن پرداخت. او گفت: شیخ صفیالدین تنها عارف تاریخی نیست، بلکه پیامآوری برای انسان امروز است؛ انسانی که با وجود پیشرفتهای گسترده، بیش از هر زمان دیگری به معنا، اخلاق و آرامش درونی نیاز دارد.
وی با بیان اینکه نخستین پیام مکتب شیخ صفی، عشق الهی است، افزود: عشق در اندیشه او، آتشی است که خودخواهی و انانیت را میسوزاند و انسان را به کرامت، رحمت و آرامش میرساند. از نگاه شیخ صفی، تا انسان از خود نگذرد، به حقیقت خویش دست نخواهد یافت.
صفوی، دومین پیام این مکتب را فتوت و جوانمردی دانست و گفت: جوانمردی به قدرت و غلبه بر دیگران نیست، بلکه در گذشت، فروتنی، بخشش و یاری رساندن به نیازمندان معنا پیدا میکند. جامعه امروز بیش از هر چیز به انسانهایی نیاز دارد که قدرت، ثروت و دانش را در خدمت دیگران قرار دهند.
وی با اشاره به جایگاه معنویت در اندیشه شیخ صفی اظهار کرد: معنویت در مکتب او به معنای کنارهگیری از جامعه نیست، بلکه حضور مسئولانه در میان مردم و انجام درست وظایف اجتماعی است. هر کاری که با صداقت، امانت و نیت الهی انجام شود، جلوهای از عبادت به شمار میآید.
رئیس آکادمی مطالعات ایرانی لندن ادامه داد: از منظر شیخ صفی، اخلاق اساس دینداری است و اگر دین در رفتار انسان جلوه نکند، هنوز به جان او راه نیافته است. جامعه با اخلاق، صداقت و امانتداری استوار میماند، نه صرفاً با قدرت و ثروت.
صفوی با تأکید بر اهمیت مدارا گفت: حقیقت را نمیتوان با خشونت گسترش داد. راه شیخ صفی، راه جذب، محبت و احترام به کرامت انسانها بود. میتوان بر عقیده خود استوار ماند، اما حرمت انسانها را نیز حفظ کرد.
وی در ادامه، خدمت به خلق را از مهمترین ارکان مکتب شیخ صفی دانست و افزود: عبادتی که به خدمت مردم نینجامد، هنوز کامل نشده است. از نگاه او، خدمت به بندگان خدا، راه رسیدن به رضایت الهی است.
صفوی همچنین ایثار را یکی دیگر از آموزههای بنیادین شیخ صفی برشمرد و اظهار کرد: ایثار تنها در میدان نبرد معنا نمییابد، بلکه در همه عرصههای زندگی، مدیریت و فعالیتهای اجتماعی، جلوههای گوناگون دارد.
وی در پایان با اشاره به هشدار شیخ صفی درباره «مذهب وارونه» خاطرنشان کرد: بزرگترین خطر برای هر جامعه دینی آن است که حقیقت دین فراموش شود. اگر دینداری انسان را راستگوتر، مهربانتر، عادلتر و خدمتگزارتر نکند، باید در شیوه دینداری خود بازنگری کند. به گفته شیخ صفی، «دل با خدا، دست در کار خلق؛ جان در صفا، زبان در وفا»، چکیده راهی است که میتواند انسان امروز را به سوی جامعهای اخلاقی، معنوی و انسانی رهنمون سازد.
بقعه شیخ صفی؛ نماد هویت ملی و خودباوری ایرانیان
چهارمین سخنران این آیین کریم حاجی زاده استاد دانشگاه محقق اردبیلی بود. او طی سخنانی گفت: پس از درگذشت شیخ صفیالدین در سال ۷۳۵ هجری قمری، فرزندش صدرالدین موسی پیکر پدر را به خاک سپرد و با ساخت گنبد «اللهالله»، هسته اولیه مجموعهای را بنیان نهاد که به تدریج به خانقاه بزرگ اردبیل و محل حضور مریدان و جانشینان شیخ تبدیل شد.
وی افزود: حدود ۱۷۲ سال پس از رحلت شیخ صفی، شاه اسماعیل صفوی با تکیه بر نفوذ معنوی و مذهبی خاندان صفوی، اندیشه تشکیل حکومتی مستقل را تحقق بخشید و سلسله صفویه را بنیان گذاشت.
حاجیزاده با اشاره به نقش تاریخی شاه اسماعیل گفت: وی در مدت دوازده سال با نبردهای پیدرپی، سرزمینی یکپارچه از قفقاز تا خلیج فارس و از هرات تا بغداد ایجاد کرد و با رسمیت بخشیدن به زبان فارسی و مذهب تشیع، استقلال زبانی و دینی ایران را استحکام بخشید.
وی ادامه داد: در روزگاری که پس از فروپاشی تیموریان، ایران گرفتار آشفتگیهای سیاسی، رقابت حکومتهای محلی و تهدید بیگانگان بود، تشکیل حکومت صفوی نقطه عطفی در تاریخ کشور به شمار میرفت و نخستین حکومت ایرانی پس از اسلام را با اقتدار و وحدت سرزمینی پدید آورد.
استاد دانشگاه محقق اردبیلی با بیان اینکه پس از درگذشت شاه اسماعیل، پیکر او نیز در بقعه شیخ صفی به خاک سپرده شد، اظهار کرد: پادشاهان صفوی در طول حکومت خود اهتمام ویژهای به توسعه، تکمیل و تزیین این مجموعه داشتند و بخش مهمی از شکوه کنونی بقعه، حاصل همین توجه است.
حاجیزاده با اشاره به ارزشهای هنری این مجموعه گفت: کاشیکاریهای معرق، نقاشیهای زراندود قندیلخانه، مقرنسها، گچبریها، چینیخانه و صندوقهای نفیس منبتکاریشده، تنها بخشی از جلوههای هنری این مجموعه هستند که توانمندی هنرمندان ایرانی را به نمایش میگذارند.
وی افزود: مجموعه شیخ صفی علاوه بر ارزشهای تاریخی و هنری، مدفن شماری از شخصیتهای تأثیرگذار تاریخ ایران و تشیع است و از این منظر نیز جایگاهی ممتاز دارد.
حاجیزاده در پایان خاطرنشان کرد: مجموعه شیخ صفیالدین اردبیلی به عنوان یک اثر برجسته تاریخی، سیر تحول معماری ایران از دوره تیموری تا قاجار را در خود جای داده و همچون کتابی مصور، تاریخ معماری این سرزمین را روایت میکند؛ این مجموعه یادگاری ارزشمند از دوره شکلگیری ایرانِ مستقل، با هویت شیعی و وحدت سرزمینی است و میتواند برای هر ایرانی مایه خودباوری و برای هر بازدیدکننده خارجی، نمادی از دیرینگی، شکوه و پایداری تمدن ایران باشد.
آوازه علمی و معنوی شیخ صفی الدین اردبیلی
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اردبیل نیز در این رویداد با تشریح ابعاد مختلف زندگی و شخصیت شیخ صفیالدین اردبیلی، این عارف بزرگ را بنیانگذار مکتبی دانست که با تکیه بر معنویت، اخلاق و تربیت، تأثیری ژرف بر تاریخ، فرهنگ و هویت ایران اسلامی برجای گذاشت.
امیر رجبی با اشاره به پژوهشهای خود درباره این شخصیت تاریخی اظهار کرد: حاصل سالها مطالعه و تحقیق خود را در کتاب «شرح صفا» منتشر کردهام و سخنان خودم در این برنامه را نیز بر پایه منابع معتبر، بهویژه کتاب «صفوه الصفا» ابنبزاز اردبیلی، بیان میکنم.
وی با بیان اینکه شیخ صفیالدین در سال ۶۵۰ هجری قمری در کلخوران اردبیل متولد شد، افزود: یکی از مهمترین عوامل شکلگیری شخصیت معنوی او، تربیت مادرش بود؛ تا آنجا که خود شیخ درباره مادرش میگوید: «اگر زنان را شیخی روا بودی کردن، والده مرا شیخی عالمی سزا بودی. » این سخن نشاندهنده نقش تعیینکننده مادر در پرورش شخصیت عرفانی وی است.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی اردبیل ادامه داد: شیخ صفی از نوجوانی ذهنی پرسشگر داشت و در جستوجوی پاسخ به پرسشهای بنیادین فلسفی و عرفانی، سفری سهساله را برای یافتن مرشد آغاز کرد. او پس از دیدار با عارفان مختلف، سرانجام در محضر شیخ زاهد گیلانی آرامش فکری یافت و شانزده سال در کنار او به سیر و سلوک عرفانی پرداخت.
رجبی با اشاره به آغاز دوران ارشاد شیخ صفی پس از درگذشت شیخ زاهد گفت: آوازه علمی و معنوی شیخ صفی بهسرعت از مرزهای اردبیل فراتر رفت و طالبان حقیقت از سراسر ایران، آناتولی، قفقاز، هند و دیگر سرزمینهای اسلامی برای بهرهگیری از محضر او راهی اردبیل شدند.
وی تأکید کرد: نفوذ اجتماعی شیخ صفی سبب شد حاکمان ایلخانی نیز به او توجه نشان دهند، اما ارتباط وی با دستگاه حکومت هرگز برای کسب قدرت یا ثروت نبود، بلکه از جایگاه معنوی خود برای کاهش فشارها بر مردم، دفاع از حقوق آنان و حل مشکلات اجتماعی استفاده میکرد.
رجبی افزود: شیخ صفی نهتنها هدایای دریافتی را میان نیازمندان تقسیم میکرد، بلکه اموال موروثی خود را نیز وقف زاویه و خدمت به فقرا، سالکان و جویندگان معرفت کرد. این روحیه ایثار و مردمداری، یکی از برجستهترین ویژگیهای شخصیت او به شمار میرود.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به واپسین روزهای زندگی شیخ صفی اظهار کرد: حتی در دوران بیماری نیز دغدغه او خدمت به خلق بود؛ بهگونهای که سفارش کرد برای حیوانات بیسرپرست شهر غذا تهیه کنند و از خداوند خواست زمان رحلتش به گونهای باشد که رفتوآمد مردم در زمستان سخت اردبیل با دشواری مواجه نشود.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی اردبیل در پایان خاطرنشان کرد: مکتب عرفانی شیخ صفیالدین پس از وی به وسیله جانشینانش استمرار یافت و در گذر زمان، زمینهساز شکلگیری جریان صفویه و تأسیس حکومت صفوی شد؛ رخدادی که نقشی تعیینکننده در تاریخ سیاسی، فرهنگی و مذهبی ایران ایفا کرد.
