از بعثت مردمی تا احیای فرهنگ فتوت و جوانمردی؛ رسالت بزرگ جان‌فدا
پژوهشگران فرهنگی در نشست بررسی مبانی الهیاتی و اجتماعی «جان‌فدا»، این پدیده را از منظر بعثت مردمی، ریشه‌های تاریخی فتوت و جوانمردی و ضرورت تبدیل شور اجتماعی به کنش پایدار بررسی...
به گزارش خبرنگار مهر، نشست هم‌اندیشی «مبانی الهیاتی و اجتماعی پدیده جان‌فدا» امروز شنبه ۱۸ مهرماه در حوزه هنری انقلاب اسلامی با حضور جمعی از پژوهشگران عرصه فرهنگ و رسانه برگزار شد.
عظیم‌زاده اردبیلی: زنان و خانواده نقش محوری در استمرار حرکت جان‌فدا دارند
عظیم‌زاده اردبیلی، استاد دانشگاه، با اشاره به آیه ۱۱۱ سوره توبه و مفهوم عهد میان خداوند و مؤمنان، حرکت جان‌فدا را از منظر الهیاتی قابل بررسی دانست و گفت: این حرکت را می‌توان در چارچوب پیمان انسان با خداوند و تلاش برای تحقق حیات طیبه تفسیر کرد؛ پیمانی که در آن جان انسان جایگاهی ویژه دارد.
وی با بیان اینکه حرکت جان‌فدا ظرفیت شکل‌دهی به هویت جمعی و تقویت همبستگی اجتماعی را دارد، افزود: حضور زنان، مادران و دختران در میدان، از عوامل مهم استمرار این حرکت بوده است و نقش آنان را نباید صرفاً به حضور در تجمعات محدود کرد.
این استاد دانشگاه با تأکید بر نقش زنان در هدایت عاطفی، اجتماعی، فرهنگی و تربیتی جامعه اظهار کرد: همان‌گونه که زنان در ماندگاری پیام عاشورا نقش‌آفرین بودند، زنان حاضر در حرکت جان‌فدا نیز می‌توانند در انتقال ارزش‌های دینی و اجتماعی به نسل‌های آینده اثرگذار باشند.
عظیم‌زاده اردبیلی با اشاره به تفاوت نگاه دینی به کنشگری زنان با برخی دیدگاه‌های غربی، تصریح کرد: در منظومه فکری اسلامی، مسئولیت اجتماعی و امکان کنشگری به جنسیت محدود نمی‌شود و زنان و مردان هر دو می‌توانند در شکل‌گیری و استمرار حرکت‌های اجتماعی نقش داشته باشند.
وی همچنین با تأکید بر ضرورت حفظ خانواده به‌عنوان یکی از پایه‌های اصلی این حرکت گفت: برای تداوم جان‌فدا و جلوگیری از فاصله گرفتن آن از هویت اولیه‌اش، باید خانواده‌ها را تقویت کرد و زمینه حضور و مشارکت خانوادگی در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی را فراهم آورد.
شهرستانی: جان‌فدا نباید به تصویری میلیشیایی یا محصول تبلیغات رسانه‌ای تقلیل پیدا کند
سید حسین شهرستانی، معاون پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، با تأکید بر ضرورت شناخت ریشه‌های تاریخی و فرهنگی پدیده جان‌فدا گفت: اگر این حرکت را صرفاً اتفاقی مقطعی و محدود به حضور مردم در خیابان بدانیم، از ظرفیت‌های عمیق تاریخی و فرهنگی آن غافل می‌شویم؛ در حالی که جامعه ایرانی و فرهنگ اسلامی و شیعی، زمینه‌های تاریخی و فکری مهمی برای شکل‌گیری چنین بعثت اجتماعی دارند.
وی با اشاره به نظریه فطرت در اندیشه امام خمینی(ره) اظهار کرد: نظریه فطرت یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های فکری برای تبیین نسبت دین، مردم و سیاست است. در این نگاه، فطرت نقطه اتصال الهیات با مردم و مبنایی برای فهم نقش آنان در شکل‌گیری حکومت دینی به شمار می‌رود. از این منظر، حرکت جان‌فدا را نیز باید در پیوند با ظرفیت‌های فطری انسان و زمینه‌های تاریخی و فرهنگی جامعه ایرانی بررسی کرد.
شهرستانی با بیان اینکه فطرت در طول تاریخ، صورت‌های فرهنگی و تمدنی مختلفی پیدا کرده است، افزود: در تاریخ ایران، مفهوم فتوت و جوانمردی یکی از صورت‌های تاریخی بروز این ارزش‌ها بوده است. این مفهوم از یک سو با سنت پهلوانی و حماسی ایران و از سوی دیگر با فرهنگ اسلامی و شیعی، به‌ویژه سیره امیرالمؤمنین(ع) و واقعه عاشورا، پیوند دارد.
معاون پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی حوزه هنری با اشاره به جایگاه حضرت عباس(ع) در فرهنگ ایرانی و شیعی گفت: محبوبیت چهره‌هایی همچون حضرت عباس(ع) را می‌توان در پیوند با ارزش‌هایی مانند جوانمردی، آزادگی و وفاداری فهم کرد؛ ارزش‌هایی که در فرهنگ ایرانی و مناسک عاشورایی جایگاهی عمیق دارند.
وی با تشریح کارکرد تاریخی نهاد فتوت ادامه داد: فتوت در تاریخ ایران، ارزش‌های سلحشوری و جوانمردی را از میدان جهاد و مبارزه به زندگی شهری و مناسبات روزمره منتقل می‌کرد. مسئله اصلی این بود که روحیه و ارزش‌هایی که در موقعیت‌های دشوار و مواجهه با خطر شکل می‌گرفت، در بازار، اصناف و زندگی عادی مردم نیز استمرار پیدا کند.
شهرستانی با بیان اینکه حرکت جان‌فدا نیز می‌تواند چنین کارکردی داشته باشد، تصریح کرد: مسئله این است که ارزش‌های ایثار، فداکاری و جوانمردی از موقعیت‌های استثنایی و لحظات حساس به متن زندگی اجتماعی منتقل شوند. این حرکت زمانی می‌تواند به ظرفیتی پایدار تبدیل شود که ارزش‌های آن در مناسبات روزمره و مسئولیت‌های اجتماعی مردم نیز ظهور پیدا کند.
شهرستانی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر ضرورت صورت‌بندی دقیق مفهومی جان‌فدا گفت: در صورت فقدان چنین چارچوب فکری و فرهنگی، این حرکت ممکن است به‌اشتباه در قالب یک نیروی میلیشیایی فهم شود؛ در حالی که جان‌فدا را نباید با چنین الگوهایی یکسان دانست.
وی با اشاره به تجربه برخی جریان‌های سیاسی و حکومت‌های فاشیستی در سازمان‌دهی نیروهای اجتماعی افزود: یکی از تفاوت‌های مهم میان یک جمع میلیشیایی و یک اجتماع مبتنی بر فتوت و جوانمردی، نسبت فرد با جمع است. در الگوی میلیشیایی، فرد در جمع مستحیل می‌شود و هویت و معنای خود را صرفاً از آن می‌گیرد؛ اما در سنت فتوت و کنش اجتماعی دینی، هر فرد به‌عنوان انسانی مسئول، جایگاه و مسئولیت مستقل خود را حفظ می‌کند.
معاون پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی حوزه هنری تأکید کرد: در الگوی کنش اجتماعی مورد نظر انقلاب اسلامی، آحاد مردم مسئولیت دارند و نباید هویت فردی آنان در یک جمع بزرگ از بین برود. از این رو، نحوه معرفی و بازنمایی جان‌فدا اهمیت زیادی دارد و نباید تصویری از آن ارائه شود که افراد را صرفاً اجزای یک توده جمعی نشان دهد.
وی با انتقاد از رویکردهایی که ممکن است این حرکت را به تکنیک‌های رسانه‌ای و تبلیغاتی تقلیل دهند، اظهار کرد: استفاده صرف از ابزارهای تبلیغاتی، نمایش‌های گسترده و تصاویر تجمعات، لزوماً نمی‌تواند ماهیت فرهنگی و تاریخی جان‌فدا را منتقل کند. برای نمونه، بازنمایی این حرکت صرفاً از طریق تجمعات طولانی موتوری و تصاویر پرشمار جمعیت، ممکن است به شکل‌گیری تصویری میلیشیایی از آن منجر شود و وجوه مرتبط با فتوت، پهلوانی و جوانمردی را به حاشیه ببرد.
شهرستانی با تأکید بر نقش هنر در بازنمایی این پدیده گفت: برای معرفی جان‌فدا، بیش از آنکه به تبلیغات صرف نیاز داشته باشیم، باید از ظرفیت هنر اصیل بهره بگیریم؛ هنری که بتواند ارزش‌های ریشه‌دار تاریخی و فرهنگی را احیا کند و پیوند این حرکت را با میراث ایرانی، اسلامی و شیعی به نمایش بگذارد.
وی خاطرنشان کرد: جان‌فدا زمانی می‌تواند به یک صورت پایدار از کنش اجتماعی تبدیل شود که به‌جای محدود شدن به نمایش‌های رسانه‌ای، در پیوند با سنت‌های تاریخی و فرهنگی جامعه معنا پیدا کند و ارزش‌هایی همچون جوانمردی، آزادگی، مسئولیت‌پذیری و فداکاری را به متن زندگی مردم بیاورد.
صفارهرندی: جان‌فدا فرصتی برای احیای ظرفیت نهادهای مردمی است
سجاد صفارهرندی، رئیس پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی با اشاره به نظریه «ترمیدور» در ادبیات جامعه‌شناسی انقلاب‌ها گفت: بر اساس این نظریه، انقلاب‌ها پس از دوره‌ای از شور و تحرک اولیه، ممکن است به‌تدریج به وضعیت عادی بازگردند و انگیزه‌های انقلابی جای خود را به منافع فردی و زندگی روزمره بدهند.
وی با بیان اینکه در دوره‌های مختلف، تحلیل‌هایی درباره کاهش نیروی اجتماعی انقلاب اسلامی مطرح شده است، افزود: تحولات سال‌های اخیر و آنچه از آن با عنوان بعثت اجتماعی یاد می‌شود، نشان داد که ظرفیت‌های مردمی می‌توانند در مقاطع حساس بار دیگر ظهور کنند و محاسبات موجود را تغییر دهند.
صفارهرندی با اشاره به ظهور این ظرفیت در حرکت جان‌فدا اظهار کرد: مسئله اصلی، چگونگی بهره‌گیری از این برانگیختگی اجتماعی و تبدیل آن به نیرویی پایدار برای پیشبرد امور جامعه است. این ظرفیت باید در نهادها و الگوهای عمل مشترک اجتماعی جذب شود تا بتواند به تقویت و پویایی آنها کمک کند.
رئیس پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی با تأکید بر ضرورت توجه به نهادهای موجود، به‌ویژه بسیج، گفت: برای بهره‌گیری از ظرفیت جان‌فدا لزوماً نیازی به ایجاد ساختارهای جدید نیست؛ بلکه در بسیاری از موارد می‌توان با استفاده از توان مردمی تازه، نهادهای برآمده از انقلاب اسلامی و تجربه دفاع مقدس را احیا و تقویت کرد.
وی افزود: حرکت جان‌فدا نباید صرفاً در حوزه‌های دفاعی و نظامی تعریف شود، بلکه هر عرصه‌ای که به مشارکت داوطلبانه مردم و حضور نیروهای خودجوش برای حل مسائل جامعه نیاز دارد، می‌تواند زمینه نقش‌آفرینی این ظرفیت باشد.
صفارهرندی با اشاره به اهمیت مشارکت مردم در حل مسائل روزمره و ملی خاطرنشان کرد: حتی موضوعاتی مانند مدیریت مصرف انرژی نیز می‌توانند عرصه‌ای برای مشارکت اجتماعی باشند. مهم آن است که ظرفیت ایجادشده در جامعه، به‌صورت مؤثر در خدمت حل مسائل و پیشبرد امور کشور قرار گیرد.
وی در پایان بر ضرورت شناخت دقیق ظرفیت‌های حرکت جان‌فدا و استفاده از آن برای افزایش نشاط، کارآمدی و پویایی نهادهای اجتماعی تأکید کرد.
